wo23082017

Back Voorpagina Leefstijl Jouw leefstijl magazine Gezondheid en zorg

Suïcidepreventie kreeg impuls door expositie

Tot Zover

‘Suïcide is niet iets onafwendbaars dat iemand blijkbaar moet doen’

Met spraakmakende tentoonstellingen wil Museum Tot Zover van De Nieuwe Ooster taboes rond de dood slechten. Bij de net geopende expositie Post mortem, met foto’s van overledenen, kijken bezoekers de dood zelfs letterlijk in het gezicht. De vorige expositie over suïcide riep veel reacties op. Een terugblik met curator Babs Bakels op deze expositie en op het belang van het museum.

Door Hansje Galesloot | Foto's Edwin Butter

Tot Zover is een uniek museum in West-Europa: geen enkele andere begraafplaats huisvest zo’n museum waarin de beleving van de dood centraal staat. ‘Het krijgt een extra laag omdat je op het terrein van De Nieuwe Ooster bent. Passeer je het hek, dan ga je het rijk van de dood binnen,’ zegt curator Babs Bakels over het museum waar zij samen met directeur Guus Sluiter vorm aan geeft. Maar zo morbide als het nu misschien klinkt, is het museum niet. Bedoeling is juist de dood uit de taboesfeer te halen, het praten erover tot iets heel normaals te maken.

De suïcidetentoonstelling De vogelvanger is Bakels niet in de koude kleren gaan zitten. ‘Ik voelde me heel verantwoordelijk voor de effecten: dat mensen zich niet gestimuleerd zouden voelen het juist te gaan doen. Er was heel veel media-aandacht, ook vanwege de zelfmoord van Joost  Zwagerman die op een literaire avond bij de expositie had zullen spreken. Dat schokte me enorm. Ik dacht weleens: waar zijn we aan begonnen. Maar terugkijkend vind ik het het mooiste project dat ik ooit gedaan heb.’

Tot Zover

Een tastbaar resultaat was er ook: bij de opening van de expositie zegde minister Schippers 3,2 miljoen euro toe voor suïcidepreventie. Verder heeft de expositie bijgedragen aan een groeiende bewustwording van het belang om zorgvuldig over suïcides te berichten. ‘Zo zie je in kranten en tijdschriften steeds vaker bij artikelen over zelfmoord een naschrift over de zelfmoordpreventiesite 113online. Die hulplijn hebben wij steeds naar voren geschoven,’ aldus Bakels.

Tientallen vrijwilligers
Tot Zover is een museum dat door tientallen vrijwilligers wordt gedragen. Er is maar een kleine betaalde staf. De suïcide-expositie trok in 3,5 maand tijd 1.700 bezoekers. Bakels: ‘Voor Tot Zover is dat veel. Onze missie is trouwens niet om hele hoge bezoekersaantallen n te halen, maar om onderwerpen bespreekbaar te maken. Al onze exposities trekken veel media-aandacht.’ In De vogelvanger waren onder meer twee wanden behangen met berichten over zelfmoordenaars in allerlei landen die zich door de economische crisis gedwongen hadden gevoeld een einde aan hun leven te maken. Ze zijn verzameld door vormgever Richard Sluijs en opgemaakt in de vorm van een klassiek bidprentje. Verder waren er vijftig Amerikaanse nieuwsfoto’s, verzameld door kunstenaar Meinbert Gozewijn van Soest, over mensen die op het nippertje van een dakrand of van de reling van een brug worden gered door omstanders.

Tot Zover

Hoe het daarna verder is gegaan zie je niet; waren ze blij met hun redding? Daar is wel onderzoek naar gedaan, vertelt Bakels, waaruit af te leiden is dat tachtig procent van degenen die hun zelfmoordpoging hebben overleefd, daar achteraf blij mee zijn. ‘Als je in de publieke ruimte hoog op een richel gaat staan, is er nog tijd voor bemiddeling. En waarschijnlijk wil zo iemand dan ook tegengehouden worden. Op verschillende foto’s zie je vangnetten die door omstanders en hulpverleners worden vastgehouden. Maar in de meeste gevallen is het vangnet niet iets fysieks, maar is het liefdevolle communicatie die mensen redt. Met De vogelvanger wilden we vooral dát accentueren: dat je suïcide niet moet zien als iets onafwendbaars dat iemand blijkbaar moet doen. Met z’n allen moeten we proberen het te voorkomen.’

Gastenboek
Ook veel nabestaanden van iemand die suïcide heeft gepleegd bezochten de expositie. Zij voelden zich gekend en gezien in hun verdriet, dat gaf troost. In het gastenboek staan aangrijpende teksten waaruit dat blijkt. ‘Recent mijn partner en een collega hierdoor verloren. Het kan zomaar ineens gebeuren. We moeten er met z’n allen meer attent op zijn. Nooit weten we iemands ware gedachten, nooit kennen we zijn of haar diepste wanhoop.’ Bezoekers hebben De  vogelvanger als een belangrijke, integere tentoonstelling ervaren, die eigenlijk door Nederland zou moeten reizen om zoveel mogelijk mensen te bereiken. ‘Dit helpt ook de nabestaanden om woorden te zoeken waarmee het onzegbare toch te zeggen is,’ aldus iemand in het gastenboek. En een ander: ‘Een kleine expositie die ik verlaat met een groot gevoel.’

Tot Zover

Vlaamse zelfdodingen
Parallel aan de suïcide-expositie vond een drukbezochte literaire avond plaats in de aula - normaal de plek waar nabestaanden met woorden afscheid nemen van hun dierbare. De Vlaamse schrijver David van Reybrouck maakte grote indruk met passages die hij voorlas uit Lamento, een tekstmontage die hij samenstelde na een reeks interviews met nabestaanden van Vlaamse jongeren die suïcide hebben gepleegd. Vijf maanden lang woonde hij in een boerderij in West-Vlaanderen om de interviews te houden. Deze regio kent het hoogste zelfmoordpercentage van België, terwijl dat land ook al in de top-drie van  Europa staat. Van Reybrouck was in 2014 gevraagd om samen met fotograaf Carl de Keyzer een foto-expositie te maken over de Eerste Wereldoorlog in Vlaanderen. Hij besloot toen deze hedendaagse sterfteoorzaak van jongeren erbij te betrekken, waarover veel te weinig gesproken wordt. In zo’n klimaat van zwijgen kan het probleem voortwoekeren en kan zelfmoord extra verleidingskracht krijgen. ‘Het taboe op de zelfmoordgedachte draagt bij aan de zelfmoord.’ Van Reybrouck was vaak de eerste die er na verloop van tijd bij de nabestaanden nog naar vroeg, vertelde hij op de literaire avond. ‘Veel mensen denken dat je geen oude wonden moet openrijten. Maar die wonden gaan nooit dicht. De nabestaanden waren dankbaar voor de tekstmontage met interviewfragmenten en passages uit afscheidsbrieven en dagboeken. Zij ervaarden het als een eerbetoon aan de overledene. En ook als een publieke erkenning van het geleden leed.’ Sommige nabestaanden zijn boos, andere kunnen het begrijpen. ‘Er is geen goede of verkeerde rouw, elke nabestaande doet het op een eigen manier, daar moeten we niet over oordelen,’ aldus Van Reybrouck. Net zo goed als je niet oordelen kunt over de motieven van de zelfmoordenaar.

Wél over praten
‘Zelfmoordenaars willen niet dood, maar willen een ander leven.’ Dat is de overtuiging die psychiater Jan  Mokkenstorm, oprichter van de zelfmoordpreventiesite 113online, consequent uitdraagt. Ook hij sprak op de literaire avond. Net als Van Reybrouck is hij er stellig over dat je het gesprek moet aangaan met iemand van wie je vermoedt dat hij of zij suïcide overweegt. Niet het onderwerp doodzwijgen in de hoop dat het geen werkelijk gevaar wordt, maar iemand juist de gelegenheid geven zich te uiten over deze schaduwkant van het eigen leven. ‘Het hoort bij het leven om te ontdekken dat je er soms helemaal geen zin meer in hebt. Maar als er zo’n taboe op rust, kan het een obsessief verlangen worden.’ Het pijnlijke zwijgen rond suïcide treft ook de nabestaanden. Een vrouw in het publiek op de literaire avond vertelde haar man aan zelfmoord te hebben verloren. Zij heeft gemerkt hoe moeilijk mensen het vinden daarover met haar te praten. Haar tip aan omstanders: ‘Hou het uit met ons, kom terug. Weet echt te luisteren in plaats van honderd adviezen te geven. Vul het niet in met eigen onmacht.’ Een klein museum op de grootste begraafplaats van Amsterdam weet bijzondere gesprekken los te maken.

Foto’s vol liefde en verdriet
Museum Tot Zover toont nu een expositie over post-mortemfoto’s. In de 19de eeuw begon deze traditie om een foto te laten maken van de overledene. Fototoestellen waren nog schaars, zodat dit doodsportret vaak de enige foto was van de gestorvene. Maar de expositie toont ook foto’s die recent gemaakt zijn, als liefdevolle herinnering. De expositie is tot 10 april 2016 te zien.

 

{snippet meer info}www.totzover.nl

 


Verberg commentaar formulier Verberg commentaar formulier
  • Vet
  • Cursief
  • Onderstrepen
  • Doorhalen
  • Quote
 
  • 4000 Resterende tekens
   
 

Leefstijl column van Willie Scharwächter

Onafhankelijke website met nieuws en informatie voor en door mensen die wonen, werken en studeren tussen Amstel en IJ

Bijdragen en contact 
redactie@oost-online.nl | Copyright 2015 oost-online | All rights reserved | Disclaimer |